مهدی کوشا / معاون اسبق سازمان سرمایهگذاری و مشارکتهای مردمی، شهرداری تهران
به نام خداوند جان و خرد
شورای شهر بهعنوان پارلمان محلی، اگرچه مجری مستقیم حقوق شهروندی نیست، اما یکی از اصلیترین نهادهای تضمینکننده این حقوق از مسیر قانونگذاری، نظارت و سیاستگذاری شهری بهشمار میرود. این مقاله به بررسی مهمترین ابعاد حقوق شهروندی در حوزه وظایف شورای شهر و چالشهای تحقق آن میپردازد.
شورای شهر بهعنوان نهاد تصمیمگیر و ناظر بر اداره امور شهر، مجری مستقیم حقوق شهروندی نیست، ولی بسترسازی، نظارت و تضمین اجرای آن را از طریق شهرداری و دیگر نهادهای محلی بر عهده دارد. حقوق شهروندی در حوزه وظایف شورای شهر را میتوان در چند محور کلیدی دستهبندی کرد:
۱. حق بر شهر و مشارکت در حکمروایی شهری (حق تصمیمگیری)
· حق رأی و انتخاب اعضای شورای شهر بهعنوان نمایندگان خود.
· حق حضور، اظهارنظر و مشارکت در جلسات علنی شورای شهر، کمیسیونهای تخصصی و طرحهای توسعه شهری.
· حق دسترسی به اطلاعات شهری (بودجه، طرحها، قراردادها، صورتجلسات) بهصورت شفاف و بهموقع.
· حق ارائه طرح، پیشنهاد و انتقاد به شورای شهر و دریافت پاسخ مستدل (حق شکایت).
· حق مشارکت در نهادهای محلی مانند شورایاریهای محلات.
۲. حق بر محیط زیست شهری سالم و پایدار
· حق بر هوای پاک، آب سالم و فضای سبز در دسترس.
· حق بر مدیریت پسماند و کاهش آلودگیهای صوتی و بصری.
· حق بر حفظ میراث فرهنگی و هویت تاریخی محله و شهر.
· حق بر برنامهریزی و مقرراتگذاری برای مقابله با آثار تغییر اقلیم در سطح شهر.
۳. حق بر خدمات و امکانات شهری عادلانه (حق بر توسعه)
· حق دسترسی عادلانه و غیرتبعیضآمیز به خدمات عمومی (حملونقل، روشنایی، معابر، آتشنشانی).
· حق بر تردد آسان و ایمن برای همه، شامل افراد دارای معلولیت، سالمندان، کودکان و زنان.
· حق بر فضاهای عمومی باکیفیت، امن و فراگیر (پارکها، کتابخانهها، ورزشگاهها).
· حق بر مسکن مناسب و مقرراتگذاری برای تأمین آن از طریق طرحهای جامع و تفصیلی.
۴. حق بر امنیت، آرامش و سلامت عمومی
· حق بر ایمنی در معابر، ساختمانها و اماکن عمومی.
· حق بر بهداشت محیط و مقابله با عوامل بیماریزا.
· حق بر نظارت شورا بر عملکرد شهرداری در حوزههای ایمنی و بهداشت شهری.
۵. حق بر فرهنگ، آموزش و سبک زندگی شهری
· حق بر توسعه زیرساختهای فرهنگی ـ ورزشی محلات.
· حق بر هویتسازی مثبت محلهای و مقابله با انگزنی شهری.
· حق بر آموزش شهروندی و ارتقای آگاهیهای حقوقی و محیط زیستی.
وظیفه کلیدی شورای شهر در قبال این حقوق
شورای شهر از طریق وظایف چهارگانه خود این حقوق را پشتیبانی میکند:
· وظیفه تقنینی (تصویب آییننامهها و مصوبات) مانند تصویب طرحهای جامع، ضوابط ساختوساز و عوارض.
· وظیفه نظارتی؛ نظارت بر اجرای صحیح قوانین و مصوبات توسط شهرداری و بررسی شکایات شهروندان.
· وظیفه تصویب بودجه؛ تخصیص عادلانه بودجه به محلات مختلف و اولویتبندی پروژهها بر اساس نیازهای واقعی.
· وظیفه انتخاب و عزل؛ انتخاب شهردار و بررسی عملکرد او.
چالش پیشرو
تبدیل این حقوق «تئوریک» به حقوق قابل مطالبه و اجرا، نیازمند شفافیت، پاسخگویی، مشارکت ساختاریافته شهروندان و نظارت مستمر شورای شهر است. شورای شهر موفق، شورایی است که گفتوگوی دائمی بین شهروندان، کارشناسان و مدیران شهری را تسهیل کند.
به بیان ساده، حقوق شهروندی در تراز شورای شهر یعنی حق مردم برای زندگی در شهری که در شکلدادن به قوانین، نظارت بر اجرا و بهرهمندی عادلانه از مواهب آن سهیم باشند.
مهدی کوشا – ۱۹ بهمن ۱۴۰۴
