اختصاصی اقتصاد و فناوری ـ آیین «میراث ماندگار؛ یادمان شهریار سخن» با حضور جمعی از استادان، پژوهشگران، شاعران، اهالی فرهنگ و علاقهمندان به شعر و ادبیات فارسی در سالن سیروس صابر ادارهکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان البرز برگزار شد.
در این مراسم، دکتر رشید کاکاوند، پژوهشگر و استاد ادبیات فارسی، با وجود کسالت جسمی در جمع علاقهمندان به ادبیات حضور یافت و سخنان خود را با غزلی از حافظ آغاز کرد؛ انتخابی که از همان ابتدا فضای مراسم را به یکی از مهمترین محورهای سخنان او، یعنی پیوند عمیق انسان ایرانی با شعر و ادبیات فارسی، پیوند زد.
کاکاوند در ابتدای سخنان خود با اشاره به پرسشی که گاه از او درباره انتخاب تنها یک کتاب برای بردن به جزیرهای دورافتاده پرسیده میشود، گفت: اگر قرار باشد انسان تنها یک کتاب با خود ببرد، انتخاب او دیوان حافظ خواهد بود. وی سپس با اشاره به جایگاه شعر و ادبیات در زندگی خود اظهار کرد: چگونه ممکن است ادبیات در میان باشد و جمعی از مشتاقان و عزیزان فرهنگ و هنر حضور داشته باشند و انسان کسالت جسمی را بهانهای برای غیبت قرار دهد.
ادبیات؛ ستون حافظه تاریخی یک ملت
کاکاوند در ادامه، ادبیات فارسی را فراتر از یک موضوع صرفاً هنری یا آموزشی دانست و گفت شعر و ادبیات، بخش مهمی از سبک زندگی، احساسات، خاطرات، رویاها و نگاه انسان ایرانی به جهان را با خود حمل میکند. به گفته او، شاعران و نویسندگان بزرگ فارسی، هرچند در قالب ادبی سخن گفتهاند، اما در آثار خود تصویری عمیق از زمانه خویش به جا گذاشتهاند؛ بهگونهای که برای شناخت بسیاری از وجوه فرهنگی و اجتماعی یک دوره تاریخی، گاه مراجعه به آثار ادبی میتواند پنجرهای متفاوت به روی مخاطب باز کند.
او با اشاره به حافظ، سعدی و فردوسی افزود: برای فهم جهان حافظ باید بتوان لایههای مختلف شعر او را خواند و دریافت که در شیراز قرن هشتم چه میگذشته است؛ همانگونه که آثار سعدی و شاهنامه فردوسی، هر یک بخشی از جهان فکری، فرهنگی و تاریخی دوره خود را روایت میکنند. کاکاوند تأکید کرد: اگر ادبیات را از زندگی یک ملت حذف کنیم، بخشی مهم از سرمایه هویتی و فرهنگی آن ملت از میان خواهد رفت.
چرا بخش بزرگی از ادبیات فارسی با اندوه پیوند خورده است؟
این پژوهشگر ادبیات فارسی در بخش دیگری از سخنان خود به پرسشی رایج درباره غمانگیز بودن بخشهایی از ادبیات فارسی پرداخت و گفت: بسیاری از بزرگترین آثار ادبی جهان در شرایطی خلق شدهاند که لزوماً شرایط زندگی خالق اثر مطلوب نبوده است. او توضیح داد که ادبیات الزاماً قرار نیست جهان موجود را زیبا نشان دهد؛ بلکه میتواند در دل یک جهان نازیبا، امکان دیدن زیبایی را فراهم کند. کاکاوند افزود: ادبیات معترض، جهان نامطلوب را توصیف و نقد میکند و ادبیات عاشقانه و خیالپردازانه، جهان مطلوب و رویاهای لطیف انسان را به تصویر میکشد؛ اما هر دو در نهایت یک کار انجام میدهند و آن، یادآوری جهانی است که انسان به آن نیاز دارد. وی تصریح کرد: اگر انسان جهان مطلوبی در ذهن خود نداشته باشد، ممکن است جهان نامطلوب اطرافش را مبنای زندگی قرار دهد و به تدریج با همان جهان تطبیق پیدا کند.
«ادبیات، آفریننده زیبایی در دل جهان نازیباست»
کاکاوند با تأکید بر اینکه ادبیات حتی در بیان رنج نیز میتواند منشأ لذت و نشاط باشد، گفت: ممکن است موضوع یک اثر ادبی غم، فقر، شکست یا رنج انسان باشد، اما مخاطب همچنان از خود اثر لذت ببرد؛ زیرا زیبایی ادبیات تنها به موضوع آن وابسته نیست، بلکه به زبان، تخیل، ساختار، موسیقی، تصویرسازی و شیوه بیان نیز مربوط است. او با اشاره به نمونههایی از آثار ادبی و هنری جهان گفت: در هنر، موضوع الزاماً زیبا نیست؛ گاهی هنرمند رنج، فقر، بیماری یا مرگ را به تصویر میکشد، اما آنچه اثر را ماندگار میکند، نحوه مواجهه هنرمند با آن موضوع و کیفیت بیان هنری اوست. کاکاوند در همین زمینه تأکید کرد که در مواجهه با یک اثر هنری، نمیتوان صرفاً مضمون آن را معیار زیبایی قرار داد؛ چرا که هنر میتواند از دل یک موضوع تلخ، تجربهای عمیق و زیباییشناسانه خلق کند.
زبان فارسی را چگونه نجات دهیم؟
بخش دیگری از سخنان کاکاوند به وضعیت زبان فارسی اختصاص داشت. او با اشاره به تجربهای از حضور خود در مجموعه صداوسیما و طرح این پرسش که «برای نجات زبان فارسی چه باید کرد؟» گفت در آن جلسه راهکارهای مختلفی از نقش خانواده و آموزشوپرورش گرفته تا مسئولیت رسانهها و شهرداریها مطرح شد. کاکاوند در پاسخ، موضوع را عمیقتر از اصلاح صرفِ غلطهای نوشتاری و گفتاری دانست و با اشاره به مفهوم «حال خوب» انسان گفت: انسانی که در درون خود آرامش ندارد، امنیت روانی و فراغت ندارد و زندگیاش فاصله زیادی با رویاهایش پیدا کرده است، چگونه میتواند درست، دقیق و زیبا سخن بگوید؟ او با اشاره به تعبیر سهراب سپهری درباره ارتباط زبان و جهان درونی انسان، تأکید کرد که زبان، بازتابی از وضعیت فکری، روانی و عاطفی انسان است.
کاکاوند گفت اگر واقعاً دغدغه پاسداشت زبان فارسی را داریم، تنها با دستورالعمل، کتاب درسی یا اصلاح غلطهای زبانی نمیتوان مسئله را حل کرد؛ باید برای بهتر شدن کیفیت زندگی انسانها نیز تلاش کرد.
ادبیات؛ پناهگاهی شخصی در روزهای سخت
این استاد ادبیات در ادامه سخنان خود گفت حتی اگر جهان اطراف انسان مطلوب نباشد، ادبیات میتواند به شکل فردی برای او لحظاتی از آرامش و زیبایی خلق کند. او با اشاره به شعر «زمستان» مهدی اخوان ثالث، ادبیات را نوعی پناهگاه شخصی دانست؛ پناهگاهی که انسان میتواند در آن، حتی در تاریکترین شرایط، امکان تجربه زیبایی، امید و تأمل را پیدا کند. کاکاوند تأکید کرد که حتی یک اثر ادبی سرشار از یأس و اندوه نیز میتواند به واسطه کیفیت هنری خود، تجربهای لذتبخش برای مخاطب ایجاد کند.
چرا مولانا هنوز مخاطب دارد؟
کاکاوند در ادامه به تأثیر ادبیات بر پذیرش مفاهیم انسانی و عرفانی اشاره کرد و گفت یکی از دلایل ماندگاری اندیشههای بزرگ در فرهنگ ایرانی، قدرت ادبی و زیبایی بیان آنهاست. او با اشاره به مولانا گفت: بسیاری از مفاهیم عرفانی را پیش از مولانا نیز دیگران مطرح کردهاند، اما آنچه سخن مولانا را ماندگار و اثرگذار کرده، تنها «چه گفتن» نیست؛ بلکه «چگونه گفتن» است. به گفته او، زیبایی ادبیات، مخاطب را به شنیدن و پذیرش نزدیک میکند و همین ویژگی سبب شده است شعر و ادبیات در انتقال مفاهیم عمیق انسانی، جایگاهی متفاوت پیدا کند.
«ادبیات را باید خواند، نه فقط برای درس گرفتن»
کاکاوند در بخش پایانی سخنان خود بر ضرورت بازگشت جدیتر جامعه به مطالعه آثار ادبی تأکید کرد و گفت آثار حافظ، سعدی، نظامی، مولانا و دیگر بزرگان ادب فارسی را باید با دقت خواند؛ نه صرفاً با این هدف که از آنها یک پیام اخلاقی یا آموزشی استخراج کنیم. وی افزود: اگر مخاطب بهطور مداوم با ادبیات اصیل مواجه شود، به تدریج نگاه او به جهان تغییر خواهد کرد؛ حتی اگر در ابتدا صرفاً برای لذت بردن از زیبایی زبان و شعر سراغ آن آثار رفته باشد. او در پایان تأکید کرد که ادبیات را نباید صرفاً ابزاری برای آموزش، موعظه یا انتقال مستقیم پیام دانست؛ ادبیات پیش از هر چیز، تجربهای از زیبایی، تخیل، زبان و جهان انسانی است. کاکاوند با تأکید بر نقش شعر و ادبیات در زندگی اجتماعی گفت: اگر ادبیات را جدی بگیریم، انسانها امکان بیشتری برای دیدن زیبایی، تجربه عشق، خیالپردازی و ساختن جهانی مطلوبتر پیدا میکنند.
وی در پایان گفت:
«ادبیات را تبلیغ کنیم؛ آدمها بهتر میشوند.»
سخنان رشید کاکاوند در آیین «میراث ماندگار؛ یادمان شهریار سخن» با استقبال حاضران همراه شد؛ سخنانی که بیش از آنکه صرفاً درباره شعر و ادبیات باشد، روایتی از نسبت انسان، زبان، زیبایی و کیفیت زندگی بود.
مرجان محمدتقی| اقتصاد و فناوری
